Kenmerken van hoogbegaafdheid
Hoogbegaafdheid wordt vaak geassocieerd met een hoog IQ. In de praktijk gaat het echter om meer dan alleen intelligentie.
Veel hoogbegaafde mensen combineren een hoog denkniveau met een intensiteit in denken, voelen en waarnemen. Zij verwerken informatie vaak snel en diepgaand, hebben een sterke nieuwsgierigheid en stellen vragen over betekenis, rechtvaardigheid en samenhang.
Naast cognitieve kwaliteiten spelen ook persoonlijke kenmerken een rol, zoals:
- gevoeligheid voor emoties en prikkels
- een rijke verbeelding
- sterke motivatie en gedrevenheid
- behoefte aan autonomie en betekenis
Deze intensiteiten kunnen zowel een kracht als uitdaging zijn, vooral wanneer de omgeving onvoldoende aansluit bij deze manier van denken en ervaren.
In onze praktijk kijken we daarom niet alleen naar intelligentie, maar naar het hele profiel van iemand: denken, voelen, gevoeligheid, motivatie en levensvragen.
Intensiteit en overexcitabilities
Veel hoogbegaafde mensen herkennen zich in een of meer van de zogenoemde overexcitabilities, een concept van de Poolse psychiater Kazimierz Dabrowski. Dit zijn vormen van verhoogde gevoeligheid of intensiteit in denken, voelen en ervaren.
Intellectuele intensiteit
Snel verbanden leggen, sterke nieuwsgierigheid, een voorkeur voor complexiteit en een kritische instelling. Het hoofd staat vaak ‘aan’ en de lat ligt hoog. Herhaling of routinematig werk kan dan juist lastig zijn.
Wanneer deze intensiteit onvoldoende wordt uitgedaagd, kan verveling, bore-out of perfectionisme ontstaan. Spanning kan zich uiten in eindeloos overdenken, betweterigheid of rationele controle.
Emotionele intensiteit
Diepgaande emotionele ervaringen, sterke empathie, sterke gehechtheid, een sterke autonomiebehoefte en een groot rechtvaardigheidsgevoel.
Onder druk kan deze gevoeligheid leiden tot somberheid, angst, zelfkritiek of het afsluiten van gevoelens. Soms uit spanning zich lichamelijk, bijvoorbeeld in buikpijn, hoofdpijn of andere psychosomatische klachten.
Sensorische gevoeligheid
Sterke gevoeligheid voor zintuiglijke prikkels zoals geluid, licht of drukte. Tegelijk kun je ook intens genieten van kunst, muziek, smaak, natuur of schoonheid.
Onder druk kan deze intensiteit leiden tot een overbelast zenuwstelsel of juist tot het zoeken naar sterke prikkels om spanning te reguleren.
Verbeeldingsintensiteit
Een rijke fantasie, creativiteit, levendige verbeelding en gevoel voor humor. Onder druk kan iemand zich juist terugtrekken in een fantasiewereld of emotioneel afvlakken.
Psychomotorische intensiteit
Veel energie, gedrevenheid en activiteit. Onder druk kan dit zich uiten in rusteloosheid, spanning, agitatie, tics of een voortdurend actief hoofd.
Intensiteit als ontwikkelingspotentieel
Volgens Dabrowski vormen deze intensiteiten ook een bron van ontwikkeling en persoonlijke groei. Doordat ervaringen diep worden verwerkt, kunnen mensen reflecteren op waarden, identiteit en betekenis.
In een samenleving die vooral is ingericht op het gemiddelde kunnen deze intensiteiten echter ook maken dat iemand zich anders voelt of voortdurend moet aanpassen. Iemand kan de eigen neigingen of behoeften gaan onderdrukken als hij als ‘te veel’ wordt ervaren: te gevoelig, te druk, te kritisch of te nieuwsgierig. Wanneer de aanpassing langdurig wordt volgehouden en de intensiteit onvoldoende ruimte krijgt, kan dit leiden tot stress, psychische klachten of op den duur zelfs emotioneel trauma.
Zo kan een kind met sterke intellectuele intensiteit zich ernstig vervelen op school, met uitputting of opstandigheid tot gevolg. Een kind met sensorische gevoeligheid kan na een schooldag tussen veel leerlingen volledig uitgeput zijn. Een kind met psychomotorische intensiteit kan moeite hebben om de hele dag stil te zitten en ’s avonds moeilijk tot rust komen.
Dit geldt ook voor volwassenen. Iemand kan bijvoorbeeld snel uitgekeken raken op werk waarin weinig nieuws te leren valt, of voortdurend overprikkeld raken door de combinatie van werk, gezin en sociale verplichtingen. Anderen kunnen moeite hebben met onrechtvaardigheid of politieke dynamiek op de werkvloer, wat kan leiden tot stress of burn-out.
Interne disbalans
Ook een interne disbalans kan bijdragen aan psychische klachten. Bij veel hoogbegaafden ontwikkelen verschillende aspecten van het functioneren zich namelijk niet in hetzelfde tempo of sterkte.
Zo kan iemand bijvoorbeeld cognitief ver vooruit zijn, terwijl de emotionele ontwikkeling, het omgaan met spanning of praktische vaardigheden een ander tempo volgen. Dit kan leiden tot innerlijke spanning, onzekerheid of verwarring: je begrijpt veel, wilt veel, maar kunt er emotioneel of praktisch (nog) niet altijd mee omgaan. Dit kan leiden tot frustratie, zelfkritiek en een gevoel altijd uit balans te zijn.
In de begeleiding besteden we aandacht aan het herkennen van deze interne verschillen en het ontwikkelen van meer evenwicht tussen denken, voelen en handelen.
Overlap met andere kenmerken
De hierboven beschreven intensiteiten komen overigens niet uitsluitend voor bij hoogbegaafdheid. Ook mensen met bijvoorbeeld hoogsensitiviteit (HSP), autisme of AD(H)D kunnen zich hierin herkennen.
In de praktijk kan er overlap bestaan tussen verschillende kenmerken en diagnoses. Daarom kijken we niet alleen naar labels, maar vooral naar hoe iemand denkt, voelt en prikkels verwerkt.
Samen onderzoeken we welke factoren een rol spelen bij klachten en hoe meer balans kan ontstaan tussen denken, voelen en handelen.
